Szkolenia Bhp, Sep - CEDEGO chcesz być na bieżąco informowany o nowych szkoleniach? zapisz się do newslettera!
OFERTA KALENDARZ SZKOLEŃ CZYTELNIA PLIKI NAJCZĘSTSZE PYTANIA KONTAKT

STRONA GŁÓWNA > CZYTELNIA > PSYCHOLOGIA PRACY > ANALIZA TRANSAKCYJNA
CZYTELNIA
PSYCHOLOGIA PRACY
Analiza transakcyjna
Marta Znajmiecka-Sikora
artykuł opublikowany w miesięczniku "BLIŻEJ PRZEDSZKOLA" nr 9.84 wrzesień 2008


Kierować sobą i innymi - analiza transakcyjna w zarządzaniu

Wyobraź sobie, że Twój pracownik notorycznie się spóźnia. W dniu dzisiejszym spóźnił się kolejny raz. Postanawiasz zwrócić mu uwagę. W jaki sposób to zrobisz? Wybierz spośród poniżej podanych możliwości:
  1. W naszej placówce jest obowiązek rozpoczynania pracy punktualnie o godzinie 8.00. Norma ta dotyczy również Pana.
  2. Jest Pan niepoważną osobą i nie można na pana liczyć.
  3. Co się dzieje takiego, co powoduje, że Pan się spóźnia?
  4. Martwię się, że ma Pan jakieś kłopoty. Może chce Pan zaczynać pracę o 9.00.
  5. Jest 8.20. Jest Pan 20 minut spóźniony.
  6. Przepraszam, że muszę to Panu powiedzieć, ale za często Pan się spóźnia.
  7. Przykro mi i przepraszam Pana, że wczoraj przetrzymałem Pana w pracy.
  8. No, jeszcze jeden, który chce tu rządzić.
  9. Złoszczę się. (opracowano na podstawie E. Szymanowska, M. Sękowska,2000).
Z jakiego poziomu jest wybrana przez Ciebie wypowiedź, przeczytasz w poniższym tekście.

Wszyscy doskonale wiedzą, że o sukcesie organizacji decydują pracujący w niej ludzie. Ich motywacja, identyfikacja z organizacją, sposób komunikowania się wpływają na uzyskiwane efekty. Te same czynniki odpowiadają za wygraną, jak i za porażkę. Sukces jest wypadkową umiejętności specjalistycznych i porozumiewania się. Ale jak to się dzieje, że jedni sukces osiągają, a inni - nie?

Analiza transakcyjna to podejście kompleksowe łączące w sobie analizę procesów intrapsychicznych z interpersonalnymi zachowaniami, umożliwiające głęboki wgląd w życie człowieka, zarówno na poziomie świadomym, jak i nieświadomym; jest bardzo dobrym narzędziem pozwalającym nie tylko badać i usprawniać sposoby komunikacji, ale też umożliwiającym analizowanie procesów rządzących funkcjonowaniem organizacji. Dzięki niej możliwe jest dokonanie diagnozy, planowania oraz wprowadzanie zmian, których celem może być zarówno rozwój indywidualny, jak i systemowy (organizacyjny) sukces. Analiza transakcyjna - zajmuje się wszystkim tym, co zachodzi w komunikacji miedzy ludźmi. Transakcja - oznacza wymianę słów, myśli, gestów, uśmiechów, zachowań między dwiema osobami. Jest podstawową jednostką komunikacyjną. Analiza gry - zajmuje się upraszczaniem skomplikowanych ciągów komunikacyjnych, które nieustannie rozgrywają się w "standardowych wersjach". Analiza skryptu życiowego - poszukuje odpowiedzi na pytanie jakie związki zachodzą miedzy komunikacyjnym zachowaniem poszczególnych osób, a ich przeszłością, natomiast analiza strukturalna opisuje strukturę osobowości człowieka.

Model osobowości wg analizy transakcyjnej

Analiza strukturalna daje możliwość odpowiedzi na pytania: "Kim jestem?", "Dlaczego zachowuję się właśnie tak?". Jest metodą poznawania myśli, uczuć i zachowań jednostki, opartą na koncepcji stanów Ja. Doświadczenia człowieka wpisane są w mózgu i całym układzie nerwowym. Jest w nich zawarte wszystko to, co stanowi przeżycia dzieciństwa i zostało przyjęte od rodziców lub osób pełniących funkcje rodzicielskie. Jest tam schemat, w jaki spostrzegane były zdarzenia oraz towarzyszące im uczucia, a także zniekształcenia wspomnień. Zapisy te można wybrać dowolnie, odtwarzać, przypominając sobie w ten sposób dawne zdarzenia, a nawet je na nowo przeżyć. Każdy człowiek prawdopodobnie dysponuje ograniczonym repertuarem takich stanów ego, które są psychologiczną rzeczywistością. Przejawy stanów ego najprościej oddają określenia: Rodzic, Dorosły, Dziecko. W dowolnym momencie każda osoba w danej społeczności będzie okazywała stan ego Rodzica, Dorosłego czy też Dziecka potrafiąc jednocześnie zmieniać jeden stan na inny.

Rys 1.
Stany JA


Analiza transakcyjna i analiza pracy, Cedego - Szkolenia bhp, sep w łodzi

Źródło: "Kierować sobą i innymi" K. Kälin, P. Müri, 1998

Ja rodzicielskie (rodzic)

Ja rodzicielskie odpowiada wyuczonej stronie życia. Składa się na nią system wartości, norm, reguł, zasad, myśli i pryncypiów, które przejęliśmy od naszych opiekunów i rodziców. Tymi wyuczonymi we wczesnych latach życia zasadami kierujemy się na co dzień w sposób nieco automatyczny i nieświadomy, zwłaszcza wtedy, gdy znajdujemy się w sytuacji przymusowej. Ja rodzicielskie tworzą dwa elementy: krytyczno - oceniający i wspierająco - opiekuńczy.

Krytyczne ja rodzicielskie ocenia, moralizuje, upomina, krytykuje, nakazuje, panuje, tyranizuje, karze, kontroluje, troszczy się o zachowanie porządku. Charakterystyczne towarzyszące mu gesty pozawerbalne to podniesiony palec wskazujący, ściągnięte brwi, groźne spojrzenie, kiwanie głową, marszczenie nosa itp. Gdy przemawia przez nas ja rodzicielskie, często padają słowa: musisz, powinno się, zawsze, nigdy, nie, idiota itp.

Wspierające ja rodzicielskie słucha, okazuje zrozumienie, chwali, pociesza, pielęgnuje, wspiera, pomaga, otacza troską, żywi, głaszcze. Stan ten można rozpoznać po ciepłym, uspokajającym głosie, przyjaznych ruchach, poklepywaniu po ramieniu oraz po takich zwrotach jak: "głowa do góry".

Ja dorosłe (dorosły)

Ja dorosłego człowieka stanowi przemyślaną racjonalną stronę życia. Rozwija się ono podczas dojrzewania, gdy uczymy się zmagania się z rzeczywistością. Dorosłe ja dochodzi do głosu wtedy, gdy w sposób otwarty analizujemy doświadczenia, które nas spotykają, i oceniamy je w sposób obiektywny, aby móc podjąć rozsądne decyzje. Z dorosłego ja korzystamy przede wszystkim przy rzeczowej wymianie informacji. Ten kto przyjmuje taką postawę, podejmuje decyzje w sposób świadomy i odpowiedzialny. Ja dorosłe sprawdza, czy treści i zasady zakodowane w ja dziecięcym i rodzicielskim mają jeszcze odzwierciedlenie w rzeczywistości. Dzięki niemu możemy te dane przejmować, przetwarzać albo odrzucać.

Dorosłe ja obserwuje świat obiektywnie, na chłodno, spokojnie, trzeźwo i bez emocji zbiera informacje, analizuje je logicznie i wyciąga wnioski. Charakterystyczny jest dla niego ton rzeczowy oraz brak mimiki i gestykulacji. Często używanymi słowami są: "kto", "co", "kiedy", "gdzie", "jak", "ile".

"Ja" dziecięce (dziecko)

Dziecięce ja stanowi emocjonalną stronę życia. Zakodowane są w nim uczucia, których doznawaliśmy w okresie dzieciństwa. Gdy znajdujemy się w tym stanie ja wyciągamy wnioski o nas samych na podstawie uczuć. Ja dziecięce składa się z czynnika naturalno-spontanicznego i poddańczo-dostosowanego.

Naturalne ja dziecięce bawi się, leniuchuje, cieszy i złości, fantazjuje, płacze albo się śmieje. Nie troszczy się o innych, zachowuje się spontanicznie, tańczy, krzyczy, jest egoistyczne i nieposkromione. Używa takich słów jak "super", "szaleńczo", "hej".

Dostosowane ja dziecięce jest posłuszne, usuwa się, czuje się winne, zwleka, boi się, brak mu pewności siebie, jest uprzejme, brak mu własnego zdania, nie przejawia inicjatywy, kieruje się zdaniem i potrzebami innych.

Jeżeli we wstępie wybrałeś odpowiedź 1 lub 2, oznacza to że Twój komunikat był z poziomu rodzica krytycznego, jeżeli 3 lub 4 - z poziomu rodzica wspierającego. Wypowiedź 5 - to poziom ja dorosłego, natomiast wypowiedź 6 i 7 są komunikatami z poziomu ja dziecięcego dostosowanego, zaś 8 i 9 - to ja dziecięce naturalne.

Nie ma dobrych ani złych stanów ja. Wszystkie trzy obszary są istotne dla prawidłowego funkcjonowania naszej osobowości. A jeśli rozpoznamy z jakiego stanu ja wypływa nasze zachowanie i zachowanie innych, będziemy mogli świadomie wpływać na przebieg rozmów. Na uwagę zasługuje fakt, iż zachowanie zdolne do rozwiązywania problemów wypływa przeważnie z ja dorosłego.

Tab. 1
Charakterystyka stanów JA

Krytyczne ja rodzicielskieMocno wykształconeSłabo wykształcone
Zalety
  • potrafi szybko podejmować decyzje
  • przykłada wagę do tradycji i norm
  • nie robi wrażenia autorytatywnego
  • jest elastyczny
  • nie jest skostniały
  • jest otwarty na inne opinie i zdania
Wady
  • raczej odrzuca nowości
  • jest nietolerancyjny
  • gnębi
  • jest przesadnie krytyczny
  • zniechęca
  • reaguje ze złością, przemocą i agresją
  • nieefektywny
  • prowokuje do manipulacji
  • mało stanowczy
Wspierające
ja rodzicielskie
Mocno wykształcone Słabo wykształcone
Zalety
  • stwarza poczucie bezpieczeństwa
  • wykazuje zrozumienie
  • słucha cierpliwie
  • wspiera
  • jest troskliwy
  • wymaga samodzielności współpracowników
  • pozwala innym działać
  • zleca wiele spraw
Wady
  • nadopiekuńczy
  • "chce tylko dobra dla innych"
  • uzależnia innych od siebie
  • utrudnia bądź uniemożliwia samodzielność współpracowników
  • wykazuje mało zrozumienia
  • rzadko chwali
  • odnosi wszystko do siebie
  • często czuje się samotny
Ja dorosłe Mocno wykształcone Słabo wykształcone
Zalety
  • zadaje wiele pytań
  • docieka przyczyn
  • przykłada wagę do logiki
  • konflikty rozwiązuje przez efektywną kooperację
  • słabo wykształcone ja dorosłe nie posiada zalet
Wady
  • rzadko okazuje swe uczucia
  • przesadnie kontroluje
  • pracuje jak robot
  • ma skłonność do przesadnego perfekcjonizmu
  • nie uczy się na doświadczeniach
  • jest zmienny
  • jest nieobliczalny
  • ma małe poczucie własnej wartości
Dziecięce
ja naturalne
Mocno wykształcone Słabo wykształcone
Zalety
  • pełen fantazji
  • robi wrażenie dowcipnego
  • szarmancki
  • spontaniczny
  • otwarty
  • okazuje uczucia
  • korzysta z życia
  • sprawia wrażenie spokojnego
  • trzyma się mocno ziemi
Wady
  • impulsywny
  • traci panowanie nad sobą
  • bezwzględny
  • chaotyczny
  • sprzeczny
  • choleryczny
  • nieczęsto okazuje uczucia
  • trzyma się na uboczu
  • oschły
  • przejawia tendencje do stanów depresyjnych
  • sprawia wrażenie mało ożywionego
Dostosowane
ja dziecięce
Mocno wykształcone Słabo wykształcone
Zalety
  • uwzględnia innych
  • potrafi zawierać kompromisy
  • postępuje według norm, praw i wytycznych
  • mówi co myśli
  • kroczy własnymi drogami
  • broni swego zdania
  • jest nieprzekupny
  • nie zważa na innych
Wady
  • przesadnie dostosowany
  • łatwo się wycofuje
  • obawia się, ze popełni błąd
  • szybko rezygnuje
  • łatwo ustępuje
  • brak mu talentów dyplomatycznych
  • nie potrafi zawierać kompromisów
  • nieuprzejmy
  • "Jedni mnie znają, inni mogą mnie pocałować gdzieś..."
  • mało kooperatywny

Zasadnicza postawa wobec siebie i innych.

Od postawy, jaką przyjmuje dyrektor (menedżer, kierownik) wobec siebie i innych, zależy między innymi, czy jego styl kierowania będzie przekonujący dla zespołu. Analiza transakcyjna podaje następującą klasyfikację postaw:
  • Ja jestem OK - Ty jesteś OK. (++)
  • Ja nie jestem OK - Ty jesteś OK. (-+)
  • Ja jestem OK - Ty nie jesteś OK. (+-)
  • Ja nie jestem OK - Ty nie jesteś OK. (- -)
Postawa ja jestem w porządku i ty jesteś w porządku (++)

Osoby na stanowiskach kierowniczych w sposób realistyczny oceniają sytuację, samodzielnie podejmują decyzje i potrafią przewidywać ich następstwa oraz ponosić ich konsekwencje. Menedżerowie przyjmujący taką postawę obdarzają ludzi ze swego otoczenia kredytem zaufania, o ile nie zostanie ono w sposób jaskrawy nadużyte. Osoby takie świadomie żyją dniem teraźniejszym, nie zapierając się jednak przeszłości i nie tracąc z pola widzenia przyszłości. Są to jednostki autonomiczne i samodzielne. Potrafią działać niekonwencjonalnie, w sposób bezpośredni i zgodnie z wymogami rzeczywistości; pozwalają sobie na popełnienie błędu, czy chwilową niepewność, ale nie wywołuje to w nich utraty wiary we własne siły.

Postawa ja jestem w porządku, ty jesteś nie w porządku (+-)

Osoby na stanowiskach kierowniczych, które przyjmują tę postawę, a ogół dyktują innym, jak powinni postępować, ale często nie są w stanie rozwiązać swoich własnych problemów, a niejednokrotnie w ogóle ich nie dostrzegają. Bardzo chętnie zrzucają winę na innych i stale im coś nakazują, stosując przy tym wyłącznie własną miarę postępowania. Kierownicy z takim nastawieniem otaczają się chętnie osobami, które im przytakują. Są ludźmi w dużej mierze nieufnymi i podejrzliwymi. Niechętnie okazują uznanie swoim pracownikom.

Postawa ja jestem nie w porządku, ty jesteś w porządku (-+)

Osoby na stanowiskach kierowniczych z tej grupy mają kompleks niższości wobec innych, zaś wzbierającą w nich agresję skierowują przede wszystkim przeciwko samym sobie. Nie mają zbyt silnego poczucia własnej wartości. Starają się w miarę możliwości unikać wszelkich konfliktów międzyludzkich. Żeby nie utracić sympatii innych ludzi zazwyczaj mówią tak, choć woleliby powiedzieć nie.

Postawa ja jestem nie w porządku, ty jesteś nie w porządku (--)

Osoby przyjmujące przez dłuższy czas te najmniej pożądaną ze wszystkich postawę nie potrafią czerpać z pracy, z kontaktów towarzyskich i w ogóle z życia zbyt wiele radości. Ich wiara we własne siły jest przeważnie zachwiana, podobnie jak zaufanie do innych.

Analiza transakcji

Analiza transakcji mówi, że transakcja to dowolna wymiana werbalna i niewerbalna pomiędzy dwiema osobami. Jest podstawową jednostką we wszystkich relacjach interpersonalnych. Na transakcję składa się bodziec (S) i reakcja (R) między dwoma określonymi stanami Ja, przy czym odpowiedź może być bodźcem dla nowej transakcji. Jednostką działań społecznych, składającą się z pojedynczego bodźca i pojedynczej reakcji, werbalną czy niewerbalną jest właśnie transakcja. Wszystko, co rozgrywa się pomiędzy dwojgiem ludzi, można podzielić na serię pojedynczych transakcji.

Odpowiednio rozróżnia się trzy rodzaje transakcji: prosta (komplementarna), skrzyżowana i ukryta. Dopóki bodziec i reakcja pomiędzy stanami Ja przebiegają równolegle, komunikacja może przebiegać dalej bez zakłóceń. Transakcje skrzyżowane prowadzą zwykle do przerwania komunikacji, a rozmówca zwykle ma poczucie, że nie traktuje się go poważnie. Jego intencja zostaje zlekceważona. Transakcje krzyżowe powstają najczęściej wtedy, gdy na bodziec wypływający z Ja dorosłego następuje reakcja z Ja dziecięcego albo Ja rodzicielskiego.

Gry dorosłych

Analiza transakcyjna porusza jeszcze jedną ważną kwestię, mianowicie analizę gier. Grą nazywamy "serię komplementarnych transakcji ukrytych prowadzących do dobrze określonego, dającego się przewidzieć wyniku (...) zestaw transakcji, pozornie bez zarzutu, o utajonej motywacji. (...). Gra w swoim założeniu jest nieuczciwa, a wynik ma wydźwięk dramatyczny" (Berne, 1987).

Każda gra zawiera fortel. Zadziała on, jeśli pojawi się haczyk, czyli pewna słabość drugiej osoby. Gracz wtedy może uruchomić przełącznik, aby otrzymać zapłatę. Wtedy obydwaj gracze odbierają swe zapłaty i gra dobiega końca. Zapłatą są uczucia, które gra wzbudza w każdym z graczy. Nazywane są one w analizie transakcyjnej talonami.

Skrypt - podświadomy plan życia

Wskazując obszary, którymi zajmuje się analiza transakcyjna, nie można pominąć skryptów życiowych. Rodzice mogą programować swoje dzieci poprzez przekazywanie im tego, czego sami nauczyli się lub sądzą, że się nauczyli. Jeśli są przegranymi, przekażą dzieciom program przegranego, a jeżeli zwycięzcami - program zwycięzcy.

Każdy scenariusz oferuje bowiem role, zarówno dla zwycięzców jak i dla przegranych. Zależy to od specyfiki danego scenariusza. Skrypt definiowany jest jako stale aktualny program rozwinięty we wczesnym dzieciństwie przez rodziców, który kieruje zachowaniem człowieka w najbardziej istotnych dziedzinach życia. Zawiera on nieuświadomiony przez jednostkę plan życiowy oraz wskazania, jak go realizować - z określeniem ról, rodzaju zdarzeń i sposobów reagowania na nie. Składa się z podstawowego nakazu i zakazu ze wskazaniem, jak zakończyć życie, programu działania zawierającego ogólne zalecenia zapewniające utrzymanie kierunku podstawowego nakazu, zachęty do działania doprowadzające do jego wypełnienia, przepisy moralne oraz wiedzę o życiu, czyli wzory konkretnych działań, instrukcje do wykonania zadań umożliwiające realizację skryptu. Dla ukształtowania generalnego nakazu skryptu mają znaczenie przekazy rodzica płci przeciwnej. Rodzic tej samej płci w większym stopniu instruuje, jak go realizować.

Berne (1987) pisze: "Istnieją cztery przerażające moce rządzące ludzkim przeznaczeniem:
  • demoniczne programowanie rodzicielskie wspomagane przez wewnętrzny głos,
  • konstruktywne programowanie rodzicielskie, wspomagane przez zaufanie życia,
  • siły zewnętrzne, zwane do dzisiaj przeznaczeniem,
  • niezależne aspiracje.
Powyższym czterem rodzajom sił odpowiadają cztery rodzaje dróg życia, które rzecz jasna, mogą się mieszać, prowadząc do tego czy innego rodzaju końcowego przeznaczenia:
  • droga skryptowa,
  • droga przeciwskryptowa,
  • droga wymuszona,
  • droga niezależna.
Skrypty dzielimy na konstrukcyjne i destrukcyjne. W zależności od tego, który my mamy przypisany możemy zostać zwycięzcami, przegranymi bądź niewygrywającymi.

Kahler i Kapers (za: Kälin K., Müri P. 1998) wskazują pięć podstawowych wymagań stawianym dzieciom przez rodziców w naszym społeczeństwie wydajności. Wymagania te określa się jako "motory napędowe". Są to:
  • bądź zawsze doskonały (wymaganie perfekcji, doskonałości i dokładności);
  • działaj zawsze szybko (wezwanie do działania w nieustannym pośpiechu, do ucieczki przed teraźniejszością);
  • zawsze dokładaj starań (dołóż wszelkich starań, aby wykonać zadania jak najlepiej oraz nie ustępuj innym);
  • staraj się wszystkich zawsze zadowolić (bądź uprzejmy i żyj w zgodzie z innymi);
  • w każdej sytuacji bądź mocny (zaciśnij zęby, sam rozwiązuj swoje problemy).
Podsumowanie

Zaprezentowany tekst pokazuje jedynie obszary, którymi zajmuje się analiza transakcyjna. Zainteresowany tym zagadnieniem czytelnik może sprawdzić w praktyce (na szkoleniu) jak funkcjonuje w życiu osobistym i zawodowym, poprzez zdiagnozowanie stanów ja, skryptu życiowego czy identyfikację gier, w które gra. Dyrektor placówki może natomiast poddać diagnozie całą organizację którą kieruje, zwiększając tym samym szansę na sukces.

Literatura

Berne E., "Dzień dobry" ...i co dalej? Psychologia ludzkiego przeznaczenia. Dom Wydawniczy REBIS, Poznań 1998
Berne E., W co grają ludzie? Psychologia stosunków między ludzkich. PWN, Warszawa 1987.
Harris T.A., W zgodzie z sobą i z tobą. Praktyczny przewodnik po analizie transakcyjnej. IW PAX, Warszawa 1987.
James M., Jongeward D., Narodzić się by wygrać. Analiza transakcyjna na co dzień. Dom Wyd. REBIS, Poznań 1994.
Kälin K., Müri P. (1998) "Kierować sobą i innymi. Psychologia dla kadry kierowniczej." Kraków, Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu.
Krzemiński I., Co dzieje się między ludźmi? Wyd. Naukowe i Literackie OPEN, Wyd. Jacek Santorski & CO.
Roogol. R., Aby być sobą. Wprowadzenie do analizy transakcyjnej PWN, Warszawa 1989.
Samek T., Analiza transakcyjna. CTA i Wyd. Zakonu Pijarów.
Szymanowska E., Sękowska M. "Analiza transakcyjna w zarządzaniu." Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków, 2000.

ZMIEŃ KATEGORIĘ
PRZEJDŹ DO GÓRY STRONYZMIEŃ KATEGORIĘ
EPF prawa autorskie ogłoszenia polityka cookies mapa strony
© 1996-2017 CEDEGO
Szkolenia BHP ŁódźŸ, SEP - CEDEGO