Szkolenia Bhp, Sep - CEDEGO chcesz być na bieżąco informowany o nowych szkoleniach? zapisz się do newslettera!
OFERTA KALENDARZ SZKOLEŃ CZYTELNIA PLIKI NAJCZĘSTSZE PYTANIA KONTAKT

STRONA GŁÓWNA > CZYTELNIA > PSYCHOLOGIA SPOŁECZNA > ASERTYWNOŚĆ - KOMPETENCJA SPOŁECZNA CZY FILOZOFIA ŻYCIOWA
CZYTELNIA
PSYCHOLOGIA SPOŁECZNA
Asertywność - kompetencja społeczna czy filozofia życiowa
Bogna Kędzierska
Niniejszy tekst pochodzi z:
Monografia. Podstawy kształcenia ustawicznego od A do Z - Psychologiczne metody wspierania rozwoju osobistego i społecznego osób dorosłych. Pod redakcją: Marty Znajmieckiej-Sikory, Bogny Kędzierskiej.
ˆCopyright by Wydawnictwo ego, 2010 (ISBN 978-83-929569-5-2)
Książka bezpłatna dostępna w czytelni naszego serwisu w formacie pdf


Data dodania: 2005-07-30.

Streszczenie

Wokół rozumienia asertywności narosło wiele niejasności i nieporozumień. Najczęściej traktowana jest ona jako jeden z podstawowych składników kompetencji społecznych i w powszechnej opinii służy przede wszystkim obronie własnych praw, realizacji celów życiowych oraz swobodzie ekspresji uczuć i przekonań.

Asertywność, chociaż uwarunkowana temperamentalnie i osobowo, nie jest wrodzona. Można się jej uczyć zarówno w naturalnym procesie prawidłowych oddziaływań wychowawczych i rozwoju osobistego, jak i poprzez udział w treningach psychoedukacyjnych. Trudności w opisaniu asertywności wynikają przede wszystkim z odmienności podejść teoretycznych, które determinują również model pracy treningowej. Artykuł prezentuje psychologiczną perspektywę rozumienia asertywności oraz różne modele treningowych oddziaływań psychoedukacyjnych, również w kontekście szkoleń zawodowych.

Słowa kluczowe: koncepcje psychologiczne asertywności, metody psychoedukacyjne rozwijania asertywności, trening asertywności

Assertiveness - social competence or philosophy of life.
Abstract: Understanding the issue of assertiveness has always been difficult. Most commonly assertiveness is treated as one of the basic components of social competence and it is generally thought to be a helpful tool in defense of personal rights, achieving life goals and giving more freedom of expression of feelings and beliefs.

Assertiveness, though temperamentally and personally conditioned, is not innate. You can learn it in both: natural process of educational and personal development as well as through participation in psychoeducational trainings. Difficulties in describing assertiveness mostly result from differences in theoretical approaches which determine the model of trainings. This article presents the psychological understanding of assertiveness, and various models of psychoeducational training interactions in the context of vocational trainings.

Keywords: psychological concepts of assertiveness, psychoeducational methods of developing assertiveness, assertiveness training.

Wprowadzenie

Środowisko społeczne, w tym przede wszystkim zawodowe, wymaga zdolności do współpracy z innymi, realizacji wspólnotowych celów, nawiązywania i utrzymywania poprawnych i długotrwałych kontaktów interpersonalnych, profesjonalnej ekspozycji społecznej i wyrażania siebie, odporności na stres, umiejętności skutecznego zarządzania czasem i emocjami, umiejętności negocjacyjnych, umiejętności rozwiązywania konfliktów, odporności na techniki wywierania wpływu i wielu innych kompetencji osobistych oraz kwalifikacji zawodowych.

Różnorodne oferty szkoleń, oferowane przez firmy szkoleniowe całkowicie bądź częściowo dofinansowanych ze środków Unii Europejskiej, realizując ideę edukacji ustawicznej, dają aktualnie szerokie możliwości rozwijania kompetencji społecznych i poszerzania potencjału zawodowego. Proponując różne formy szkoleniowe, na poziomie ogólnym, formułują jako cel zwiększanie szansy na satysfakcjonujące, dobre, niezależne życie, a przede wszystkim wspieranie rozwoju osobistego.

Z perspektywy jednostki realizacja tego celu ma szczególne znaczenie w związku z narastającymi tendencjami w przestrzeni społecznej – zarówno politycznej, jak i zawodowej, a także w bliskich relacjach międzyludzkich - do wykorzystywania, podporządkowywania i krzywdzenia człowieka (por. Cialdini, 1995; Browne, Herbert, 1999).

Od początku lat 70. ubiegłego wieku obserwujemy rosnącą popularność uczenia się bycia asertywnym. Asertywność jest jednym z podstawowych składników kompetencji społecznych i w powszechnej opinii służy przede wszystkim obronie własnych praw, realizacji celów życiowych oraz swobodzie ekspresji uczuć i przekonań.

Wokół rozumienia asertywności narosło wiele niejasności i nieporozumień. Między innymi dlatego, że w sytuacji szkoleń biznesowych asertywność traktowano najczęściej dość powierzchownie i instrumentalnie. Wybierano z idei asertywności tylko te elementy, które wydawały się użyteczne z punktu widzenia zleceniodawcy – wzmocnienie własnej pozycji, forsowanie własnego zdania, realizacja własnych potrzeb. W efekcie często zdarza się mylenie zachowań asertywnych z agresywnymi - poprzez asertywność rozumie się wyuczone umiejętności stanowczego i pewnego siebie zachowania podejmowanego głównie w celu realizacji własnych potrzeb i obrony własnych dóbr.

Z perspektywy psychologii humanistycznej najistotniejsza jest postawa asertywna, zakładająca przede wszystkim szacunek do siebie i innych, a konkretne umiejętności asertywne mają pomóc tę postawę realizować w różnych sytuacjach życiowych. Człowiek jest prawdziwie asertywny, kiedy w głębokiej pewności siebie, zaufaniu do siebie samego, racjonalnie ufa innym ludziom i potrafi być wobec nich autentyczny, otwarty, szczery i uczciwy (Poprawa, 1998; 2000).

Asertywność, chociaż uwarunkowana temperamentalnie i osobowo, nie jest wrodzona. Można się jej nauczyć w procesie prawidłowych oddziaływań wychowawczych i rozwoju osobistego.

Artykuł prezentuje psychologiczną perspektywę rozumienia asertywności oraz możliwości jej rozwijania, analizując różne modele treningowych oddziaływań psychoedukacyjnych.

Asertywność – próba zdefiniowania pojęcia

Trudności w opisaniu asertywności wynikają przede wszystkim z odmienności podejść teoretycznych. Główny problem teoretyczny, mający zasadnicze znaczenie dla działań praktycznych, dotyczy między innymi odpowiedzi na pytania:
  • czy asertywność to wyuczona, mniej lub bardziej złożona umiejętność, która może być traktowana jako kompetencja osobista do wywierania skutecznego wpływu na otoczenie;
  • czy należy asertywność traktować jako funkcję dojrzałej, zintegrowanej struktury osobowości (Poprawa, 1998).

Pierwsze rozumienie asertywności prezentują przedstawiciele koncepcji behawioralnych. Klasycznym przykładem takiego traktowania asertywności jest opisywanie jej, jako „złożonej umiejętności poszukiwania, utrzymywania oraz powiększana wzmocnień pozytywnych w relacjach interpersonalnych poprzez wyrażanie własnych uczuć, pragnień i wymagań w sytuacjach, gdy jednostka ponosi ryzyko utraty wzmocnienia pozytywnego, a nawet naraża się na karę” - np. w ujęciu Richa i Schroedera (1976).

Uogólniając, definicje w ramach podejścia behawioralnego najczęściej sprowadzają asertywność do wyuczonego zachowania, które jest traktowane jako umiejętność użyteczna w określonych sytuacjach, co oznacza, że reakcja asertywna zależy przede wszystkim od specyfiki sytuacji, a nie od psychologicznych właściwości jednostki.

Takie podejście jest oczywiście redukcjonistyczne i w praktyce stwarza poważne problemy przy próbach różnicowania zachowań asertywnych i agresywnych czy manipulacyjnych.

Podobnie rozumieją asertywność psychologowie społeczni, którzy jednoznacznie nadają jej status umiejętności (kompetencji) społecznej.

W klasycznym ujęciu Michaela Argyla, kompetencje społeczne są zbiorem takich umiejętności, od których zależy możliwość adekwatnej reakcji na określoną sytuację społeczną. Wymienia on asertywność obok takich umiejętności jak:
  • nagradzanie, czyli umiejętność udzielania wzmocnień społecznych,
  • empatia i umiejętność podejmowania ról innych ludzi,
  • komunikacja werbalna (zwłaszcza na poziomie abstrakcyjnym) i niewerbalna,
  • umiejętność rozwiązywania problemów,
  • umiejętność korzystnej autoprezentacji (szczególnie w warunkach zawodowych) (Terelak, Bułdys, 2003).

Próbą przekroczenia wąskiego behawioralnego rozumienia asertywności było uzupełnienie jej o aspekt poznawczy – określony sposób zachowania w relacjach interpersonalnych, uzupełniono o specyficzny sposób myślenia. Coraz częściej uznaje się, że „asertywne zachowanie zaczyna się od asertywnego myślenia” (Gillen, 1997: 33).

Taki sposób rozumienia asertywności prezentuje między innymi:
  • M. Król-Fijewska (Poprawa, 1998), która wniosła szczególny wkład w popularyzowanie w Polsce asertywności, tworząc między innymi program pierwszego polskiego treningu asertywności. Definiuje zachowanie asertywne jako „zespół zachowań interpersonalnych, wyrażających uczucia, postawy, życzenia, opinie lub prawa danej osoby w sposób bezpośredni, stanowczy, uczciwy, a jednocześnie respektujący uczucia, postawy, życzenia, opinie i prawa innej osoby (osób)” (Król-Fijewska 1992: 9), ale jednocześnie zaznacza, że „asertywność to umiejętność pełnego wyrażania siebie w kontaktach z inną osobą lub osobami” (tamże: 84) i podkreśla znaczenie „monologu wewnętrznego” w warunkowaniu gotowości do zachowań asertywnych;
  • J. Mączyński (1991), nawiązując do poglądów R.E. Albertiego i M.L. Emmonsa (1986), zakłada, że asertywne zachowanie jednostki „wypływa z jej przeświadczenia, że:
    • ona sama ma określone prawa, ale inni ludzie mają je również,
    • ona sama ma określone potrzeby do zaspokojenia, lecz inni ludzie, zaangażowani w sytuację interpersonalną, mają również własne potrzeby,
    • ona ma coś do zaoferowania, ale inni mogą także wnieść określone wartości w kontaktach interpersonalnych (Mączyński, 1991: 621).
Beisert, Pasikowski i Sęk (1991) poszerzają rozumienie asertywności – asertywność nie jest uwarunkowana tylko sytuacyjnie, nie jest również wrodzoną zdolnością ani cechą osobowości działającą transsytuacyjnie. W oparciu o badania stwierdzają, że jest uwarunkowana zarówno podmiotowo, jak i sytuacyjnie oraz zależy w istotny sposób od interakcji tych czynników – asertywność jest funkcją osobowości, „która kształtuje się w toku rozwoju i interakcji z wymaganiami otoczenia, zwłaszcza wówczas, gdy człowiek dąży do wywierania skutecznego wpływu na otoczenie”. Przyjmują jednak wyraźnie behawiorystyczny punkt widzenia, traktując asertywność jako złożony zespół wyuczonych umiejętności służących przede wszystkim sprawnemu, kompletnemu i skutecznemu realizowaniu celów życiowych.

Sposób rozumienia asertywności, wychodzący jednoznacznie poza perspektywę behawiorystyczną, traktującą asertywność jako funkcję dojrzałych i zintegrowanych struktur osobowości, głęboko powiązaną z poczuciem własnej godności i szacunkiem do samego siebie, prezentują H. Fensterheim i J. Baer (1975).

Osoba asertywna w tym ujęciu, jest „osobą pełną”, która czerpie swoją siłę i poczucie bezpieczeństwa z szacunku do samego siebie i charakteryzuje się tym, że:
  • czuje się swobodnie w ujawnianiu samej siebie, co wiąże się z posiadaniem przez nią poczucia własnej tożsamości i zdolnością do samoorientacji;
  • umie komunikować się z ludźmi obcymi, przyjaciółmi, rodziną na wszystkich poziomach; komunikacja ta jest zawsze uczciwa, otwarta, bezpośrednia i adekwatna;
  • ma aktywne nastawienie do życia; dąży do tego, czego chce, nie czeka biernie, żeby coś się zdarzyło;
  • zachowuje się w sposób, który sama szanuje; jest świadoma własnych ograniczeń i akceptuje; bez względu na to, czy wygrała, przegrała, czy zremisowała, zachowuje szacunek dla samego siebie (za: Gebert, 1979: 83).
Współcześnie w psychologii dominuje podejście, które opisuje asertywność na trzech współrzędnych wymiarach: behawioralnym (zachowania i warunkujące je umiejętności); poznawczym (struktury i procesy psychiczne); przeżyciowym (przeżywanie uczuć). W takim ujęciu podstawowymi warunkami asertywności są:
  • wiedza na temat właściwych, odpowiednich do wymagań sytuacyjnych zachowań oraz umiejętność odróżniania zachowań asertywnych od nieasertywnych: uległych, manipulatorskich i agresywnych;
  • behawioralne umiejętności wyrażania własnych praw, przekonań i uczuć;
  • gotowość poznawczo-afektywna do asertywnego zachowania się, na którą składają się:
    • procesy oceniania poznawczego dotyczące konkretnej konfrontacji wymagań osoby z wymaganiami sytuacji;
    • określona, złożona struktura względnie trwałych przekonań, nastawień i wierzeń osobistych dotyczących własnej osoby, świata relacji ze światem;
    • sposoby autoekspresji i radzenia sobie z wymaganiami, jakie stawia życie (por. Poprawa, 1998).
Asertywność w świetle badań empirycznych

W początkowej fazie badań nad asertywnością starano się potwierdzić znaczenie czynników poznawczych w zjawisku asertywności:
  • A. Lange i P. Jakubowski (1976) wykazali, że osoby nieasertywne są skłonne utrzymywać trzy specyficzne, szczególnie irracjonalne przekonania:
    • muszą być kochane i akceptowane przez wszystkie znaczące w ich życiu osoby;
    • muszą być zawsze w pełni kompetentne we wszystkim, co chcą zrobić swoim życiu;
    • nie do zniesienia jest dla nich to, kiedy sprawy nie układają się tak, jak one by chciały.
  • Wyniki badań przeprowadzonych przez L. Aldena i J. Safrana (1978) pokazały, że:
    • osoby ujawniające nieracjonalne przekonania miały znacznie większe trudności z asertywnym zachowaniem w inscenizowanych sytuacjach wymagających asertywności niż osoby, które nie potwierdzały takich przekonań;
    • irracjonalnie myślące osoby doświadczały znacznie więcej lęku, kiedy próbowały zachowywać się asertywnie i opisywały siebie jako rzadziej asertywne w realnym życiu.
  • Badania L. Aldena i R. Cappe (1981) potwierdziły poprzednie wyniki i dodatkowo dowiodły, że osoby nieasertywne krytyczniej oceniają swoje zachowanie, częściej niż bezstronni obserwatorzy postrzegali je jako nieasertywne, a siebie jako bardziej zalęknione w porównaniu z osobami asertywnymi.

Nowsze badania dotyczą przede wszystkim związków asertywności z dyspozycjami osobowymi i efektywnym sposobem funkcjonowania:
  • Potwierdzono związek asertywności z wewnętrznym umiejscowieniem kontroli (Williams, Stout, 1985; za Poprawa, 2001); umiejętności asertywne w połączeniu z poczuciem osobistej kontroli mogą skutecznie chronić przed wypaleniem zawodowym (Ellis, Miller, 1993; za Poprawa, 2001);
  • W badaniach Elliota i Gramlinga (1990) stwierdzono związek asertywności z umiejętnością i gotowością do korzystania ze wsparcia społecznego; osoby asertywne łatwiej zwracają się z prośbą o wsparcie, potrafią korzystać z różnych form wsparcia i ostatecznie osiągają z niego większe osobiste korzyści niż osoby nieasertywne;
  • Stwierdzono, że osoby asertywne preferują służące dobremu przystosowaniu się poznawcze strategie radzenia sobie Furnham, Rawles (1994; za Poprawa, 2001);
  • W oparciu o swoje badania, Petrie i Rotherm (1982), które wykazały związek wysokiej asertywności i samooceny, z rzadszym doświadczaniem dystresu w sytuacjach szczególnie trudnych (badania strażaków), autorki sugerują, że asertywność wzmaga odporność głównie poprzez to, że przyczynia się do wzrostu poczucia własnej wartości, a ta bezpośrednio służy opanowaniu stresu;
  • W badaniach Durniat (1998) potwierdziła, że osoby o wyższym poziomie asertywności w mniejszym stopniu doświadczały subiektywnie stresu niż osoby nieasertywne.

Możliwości rozwijania asertywności – metody psychoedukacyjne
Trening asertywności – podstawy teoretyczne. Trening asertywności powstał jako procedura wspierająca leczenie pacjentów prezentujących szeroką gamę zaburzeń – od nieśmiałości i depresji, poprzez problemy seksualne, aż do alkoholizmu i klaustrofobii (Salter, 1949; za Król-Fijewska, 1993). Jego celem było przede wszystkim zmniejszenie poziomu zahamowania społecznego, który zdaniem Saltera był odpowiedzialny za problemy pacjentów.

Dalsze doświadczenia dowiodły, że trenowanie zachowań asertywnych jest najskuteczniejsze w sytuacji doświadczania trudności w relacjach interpersonalnych, a szczególnie w przezwyciężaniu dezadaptacyjnego lęku społecznego (Wolpe, 1958; za Król-Fijewska, 1993).

Początkowo, kiedy dominowała behawioralna perspektyw rozumienia asertywności, w działaniach treningowych dominowało ćwiczenie konkretnych zachowań, aż do uzyskania wystarczającej biegłości. Oczywiście zaobserwowano, że „gdy klienci zachowują się bardziej asertywnie, osiągają wgląd w to, w jaki sposób poprzednie zachowanie było nieproduktywne i, być może, fałszywie usprawiedliwiane” (Rathus, 1975: 19), ale refleksja nie była istotnym elementem doświadczeń treningowych.

Uczenie się zachowań asertywnych odbywało się przede wszystkim poprzez ogrywanie ról i naśladowanie trenera. Wielokrotne ćwiczenia konkretnych zachowań poprzez odgrywanie scenek i korygowanie ich w oparciu o informacje zwrotne, pozwalało zgodnie z zasadą miniumiejętności i metodą kolejnych kroków opanowywać zachowania w złożonych sytuacjach życiowych, związanych z silnymi często trudnymi emocjami lub kontaktami z ważnymi, bliskimi osobami (por. Król-Fijewska, 1993).

Ten model uczenia asertywności, opierający się przede wszystkim (lub tylko) na poziomie zachowań w konkretnych sytuacjach, został przejęty przez szkolenia realizowane przez pracodawców, w obszarze biznesowym. Zleceniodawca określał sytuacje i oczekiwane efekty, zazwyczaj związane z różnymi rodzajami osiągania wpływu społecznego i obrony własnego stanowiska. W efekcie asertywność bardzo często stawała się eleganckim opakowaniem dla zachowań manipulacyjnych i egoistycznych, co powodowało, że w potocznym odbiorze asertywności pojawiało się wiele wątpliwości i zastrzeżeń.

Rozwój perspektywy behawioralno-poznawczej rozszerzył uczenie zachowań asertywnych o refleksję dotyczącą terytorium psychologicznego, monologu wewnętrznego i praw osobistych.

Pojęcie terytorium psychologicznego jest najbardziej istotnym pojęciem dla zachowań asertywnych. Każdy ma prawo do posiadania takiego terytorium i do jego obrony. Jest to obszar, który umożliwia dokonanie samookreślenia (odpowiedź na pytanie: „kim jestem?”) oraz pozwala czuć człowiekowi własną odrębność od świata zewnętrznego (odpowiedź na pytanie: „kim jestem, a kim już nie jestem, co jest moje, a co moje już nie jest?”).

Rozpoznanie własnego terytorium, bezpośrednio związane z określaniem własnej tożsamości, pozwala wyznaczać jego wyraźne granice. Kiedy wiemy, gdzie przebiegają granice naszego obszaru, to innym trudniej jest je przekraczać i wywierać na nas wpływ.

Monolog wewnętrzny to nieustanna wewnętrzna rozmowa, której treść odzwierciedla sposób, w jaki człowiek traktuje samego siebie. Jesteśmy tak przyzwyczajeni do swego monologu wewnętrznego, że często nie zdajemy sobie sprawy z jego treści. Tworzenie monologu wewnętrznego jest w dużej części nawykowe i wynika z tego, czego się nauczyliśmy w procesie wychowania. Ludzie rzadko starają się celowo i świadomie wpływać na to, co do siebie mówią. Jest to możliwe, a świadoma analiza treści monologu wewnętrznego pozwala na konfrontację z obrazem własnej osoby oraz z irracjonalnymi przekonaniami. Stanowi to punkt wyjścia do pracy z negatywnymi zdaniami na własny temat oraz nad świadomą weryfikacją przekonań ograniczających swobodną ekspresję siebie, w tym również asertywne reagowanie.

Asertywność opiera się na uznaniu praw osobistych, w tym szczególnie prawa człowieka do bycia sobą, które można wyrazić inaczej jako prawo do posiadania i obrony swojego terytorium. To właśnie realizowanie praw osobistych uzasadnia zachowania asertywne.

Oczywiście pełna idea asertywności zawiera w sobie z jednej strony obronę własnego terytorium psychologicznego i własnych praw osobistych, z drugiej, jako równie ważne, respektowanie terytorium psychologicznego oraz praw osobistych innych ludzi – i to, co jest istotą treningów asertywności - wskazywanie konkretnych narzędzi komunikacyjnych pozwalających tę ideę realizować w różnych sytuacjach interpersonalnych.

Kiedy asertywność traktujemy jako funkcję dojrzałych i zintegrowanych struktur osobowości, głęboko powiązaną z poczuciem własnej godności i szacunkiem do samego siebie, jej rozwijanie staje się raczej naturalnym „skutkiem ubocznym” zorganizowanych działań wspierających dojrzałe struktury osobowości. Obszarem oddziaływań psychologicznych, w takim ujęciu, jest wspieranie tworzenia spójnej struktury przekonań osobistych wyrażających z jednej strony pozytywny stosunek do własnej osoby, samoakceptację i autoafirmację oraz optymizm, a z drugiej racjonalną ufność i tolerancję wobec innych (Poprawa, 1998), a ćwiczenie konkretnych zachowań jest tylko uzupełnieniem, a nie istotą procesu rozwijania asertywności. Oddziaływania psychologiczne mogą dotyczyć tylko osób, które same zdecydowały się na pracę nad sobą i realizowane są w oparciu o różne koncepcje rozumienia człowieka, które umożliwiają pogłębianie świadomej refleksji na temat relacji ze sobą i światem. Jedną z nich, bardzo użyteczną dla opisu postawy asertywnej jest Analiza Transakcyjna (Berne, 1967), która pozwala analizować asertywność z perspektywy transakcji pomiędzy stanami Ja – Dorosły.


Trening asertywności – procedury uczenia się zachowań asertywnych

W latach 60. rozpowszechniono grupowy trening asertywności, a badania wykazały, że jest on skuteczniejszy niż uczenie się zachowań asertywnych w kontakcie indywidualnym.

Obserwowanie innych osób zachowujących się asertywnie bez negatywnych konsekwencji, efektywnie redukuje odczuwany przez klientów lęk przed takimi zachowaniami. Grupa daje możliwość korzystniejszych warunków do aranżacji ważnych sytuacji życiowych, na zdobywanie nowych doświadczeń i uzyskiwanie informacji zwrotnej od pozostałych członków grupy.

Klasyczny trening asertywności – obok najczęściej kojarzonej umiejętności mówienia „nie”, obejmuje następujące obszary umiejętności:
  • Umiejętność obrony swoich praw – prawo do wyrażania siebie, do swoich indywidualnych praw (np. nietolerowanie telefonów służbowych w weekendy i święta). Asertywność daje nam umiejętność mówienia ,,przyzwalam”, ,,stawiam warunki”, ,,decyduję” i ,,ponoszę odpowiedzialność za siebie”.
  • Umiejętność obrony swojego terytorium psychologicznego – obejmuje czyny, plany, dążenia, tajemnice, przekonania, wspomnienia czy uczucia. Już 2-3 letnie dziecko uczy się rozpoznawać własne terytorium – jedynie od niego zależy, czy zje lub czy będzie spał. Rodzice w tym i późniejszym okresie często słyszą trudne słowo „nie”, które pozwala sygnalizować, gdzie są nasze granice oraz bronić ich – jest to bardzo ważny okres dla kształtowania się asertywności (Król-Fijewska, 1993). W obrębie terytorium psychologicznego mieszczą się także przyzwyczajenia, indywidualny sposób gospodarowania pieniędzmi, mieszkanie i sposób jego prowadzenia, porażki i sukcesy. Przekraczanie naszych granic sygnalizowane jest przeżywaniem przez nas trudnych emocji, w tym przede wszystkim złości.
  • Umiejętność obrony swoich spraw w sytuacjach społecznych – brak świadomości posiadanych praw sprawia, że wkraczając w przestrzeń społeczną (na teren przedziału kolejowego, urzędu, restauracji, obcego domu czy pokoju szefa) jednostka nieasertywna może czuć się niepewna i zagubiona w sensie psychologicznym.
    Wkroczenie na nieznany teren nie odbiera nam prawa do wyrażania siebie; gdy robimy to w sposób asertywny, respektujemy przestrzeń społeczną, nie przekraczamy granicy interpersonalnej innych osób. W sytuacjach społecznych należy rozpoznać swoje prawa, zachowywać się łagodnie, ale stanowczo.
  • Umiejętność przejmowania inicjatywy w kontaktach towarzyskich - osoba asertywna jest w stanie swobodnie być sobą oraz komunikować się z ludźmi o różnym stopniu bliskości – od nieznajomych po członków rodziny. Szanuje ona również swoją intymność, ale w kontaktach społecznych umie opowiedzieć o sobie bez skrępowania. Rozpoczynanie i utrzymanie kontaktu także nie stanowi dla osoby asertywnej problemu. Nawiązuje ona żywe i autentyczne relacje z otoczeniem oraz czerpie z nich zadowolenie.
  • Asertywne przyjmowanie ocen – osoba asertywna zawsze reaguje na oceny dotyczące własnej osoby – ale taktuje je jako informacje i opinie.
  • Umiejętność wyrażania uczuć pozytywnych i negatywnych – osoby asertywne podejmują inicjatywę w wyrażaniu uczuć, nie obawiają się, że ich intencje będą źle zrozumiane. Działają adekwatnie do sytuacji, komunikując się asertywnie – używając komunikatów typu Ja, zamiast komunikatów typu Ty.
  • Umiejętność wyrażania zakłopotania – asertywna osoba umie przyznać się do niewiedzy, do zaskoczenia, niekompetencji i pokonać przy tym swoje zawstydzenie.

W scenariuszu klasycznego Treningu Asertywności zaproponowanym przez M. Król-Fijewską (1993) główne miejsce zajmuje Blok Prac Osobistych, który przebiega według następującego schematu:
  • KLIENT OKREŚLA SZCZEGÓŁOWO SWOJE TRUDNOŚCI – formułuje swój problem, odpowiadając na następujące pytania:
  • Z czego jesteś niezadowolony?
  • Jakie emocje chcesz przeżywać podczas danej sytuacji, z przebiegu, której byłeś do tej pory niezadowolony?
  • Co będzie dla ciebie sukcesem w etapie końcowym treningu?
  • Czy twój cel jest realistyczny?
  • KLIENT KONSTRUUJE WŁASNY SCENARIUSZ POSTĘPOWANIA W PROBLEMATYCZNEJ DLA NIEGO SYTUACJI, tzn. bardzo konkretnie przygotowuje treść swoich wypowiedzi.

    Ponieważ ten etap ma przede wszystkim znaczenie diagnostyczne - trener dba o to, żeby odgrywana sytuacja odbywała się zgodnie ze scenariuszem klienta.
  • KLIENT ODGRYWA PRZYGOTOWANY SCENARIUSZ
  • ĆWICZĄCY DZIELI SIĘ SWOIMI ODCZUCIAMI I OTRZYMUJE INFORMACJE ZWROTNE OD UCZESTNIKÓW INTERAKCJI: Klient odpowiada na dwa podstawowe pytania:  Z czego jesteś zadowolony w swoim zachowaniu?  Z czego nie jesteś zadowolony w swoim zachowaniu? Grupa i trener przekazują informacje zwrotne, odpowiadając na pytania:  Co twoim zachowaniu – moim zdaniem – zbliżyło cię do sukcesu?  Co twoim zdaniem – moim zdaniem – oddaliło cię od sukcesu?  KLIENT DOKONUJE KOLEJNEJ PRÓBY ASERTYWNEGO ZACHOWANIA – tworzy nowy scenariusz po uwzględnieniu informacji, które otrzymał.  UCZESTNICY KOMENTUJĄ ZACHOWANIE KLIENTA – przekazując mu ponownie informacje zwrotne. Jeżeli klient ma trudności z opanowaniem ćwiczonego zachowania, trener proponuje kolejny etap.  TRENER PROPONUJE ĆWICZĄCEMU METODY UŁATWIAJĄCE MU REORGANIZACJĘ SWOJEGO ZACHOWANIA:  Modelowanie – trener wciela się w rolę klienta – klient obserwuje.  Modelowanie ze zmianą ról – trener nadal jest klientem, ale klient odgrywa rolę partnera interakcji.  Kilkakrotne ćwiczenie trudnych fragmentów scenki.  Powtarzanie trudnego zdania za trenerem.  Szukanie adekwatnej postawy ciała do wypowiadanych kwestii.  Znalezienie podobnej (ale łatwiejszej) sytuacji do tej stwarzającej problemy.  ZAKOŃCZENIE PRACY  Otrzymanie pełnej informacji zwrotnej od trenera i osób współuczestniczących  Trener oferuje wsparcie psychologiczne, jeżeli klient ćwicząc w trakcie treningu ujawni swoje trudne emocje.
Taki schemat jest uniwersalny i najczęściej stosowany, bez względu na model treningu, kiedy ćwiczymy nowe zachowania, w trudnych dla nas sytuacjach.

Podsumowanie

Asertywność jako sposób minimalizowania czy rozwiązywania konfliktów daje się wykorzystać w różnych obszarach kontaktów społecznych, w tym oczywiście w biznesie, gdzie może być podstawą technik negocjacyjnych, podstawą współpracy z kontrahentami, partnerami, w obsłudze klienta. Może konstruktywnie wpływać na atmosferę, a nawet kulturę firmy.

Zachowania asertywne niosą ze sobą wiele korzyści. Dzięki nim jednostka jest w stanie realizować własne plany, osiągać stawiane cele, a budowanie pozytywnych, autentycznych i bliskich relacji z innymi ludźmi, pozyskiwanie szacunku i sympatii innych jest prostsze. Zachowując się asertywnie, unikamy manipulacji. Wszystko to sprawia, że lepiej się czujemy, częściej odczuwamy przyjemne emocje, rzadziej doświadczamy stresu, a w konsekwencji cieszymy się lepszym zdrowiem (Davis, McKay, Fanning, 2007).

Kształtowanie asertywności jako kompetencji osobistej i jednocześnie jako filozofii życiowej jest podstawą wielu programów terapeutycznych i psychoedukacyjnych (np. mających charakter profilaktyczny) – antystresowych, antylękowych, wzmacniających poczucie własnej wartości, przygotowujących człowieka do satysfakcjonującego życia oraz wzmacniających dynamikę rozwoju osobistego (por. Poprawa, 2001).

Należy jednak wziąć pod uwagę pewne trudności:
  • w sytuacji własnej decyzji o rozwijaniu kompetencji asertywnych, kiedy uczymy się zachowań asertywnych, zaczynamy je stosować i inaczej zaczynamy postrzegać, nasze relacje z ludźmi - zwłaszcza w początkowym okresie, część osób z naszego najbliższego otoczenia może ograniczyć lub zerwać z nami kontakty – zwłaszcza osoby, które przyzwyczaiły się do wykorzystywania nas lub obciążania odpowiedzialnością za siebie.
  • w sytuacji szkoleń zamawianych przez firmy możemy doświadczyć pewnej niespójności. W sytuacji zawodowej pracodawcom rzadko zależy na posiadaniu asertywnych pracowników, chyba że asertywność jest wykorzystywana do zwiększenia konkretnych działań zawodowych, np. na stanowiskach menedżerskich, sprzedawców, przedstawicieli handlowych i medycznych, itd. Jednostka asertywna może być postrzegana jako „niewygodny” pracownik, który jasno precyzuje swoje potrzeby zawodowe lub prawa pracownicze.

Bibliografia

  1. Alberti R.E., Emmons M.L. (1986). Your perfect right. Aguide to assertive living. San Luis Obispo, California: Impact Publisher.
  2. Alden L., Safran J. (1978). Irrational beliefs and nonassertive behavior. Cognitive Therapy and Research, 2, 357-364.
  3. Alden, L., Cappe, R. (1981). Nonasserfiveness: Skill defidt or selecfive self-evaluation? Behavior Theral, 12, 107-114.
  4. Argyle M. (2002). Psychologia stosunków międzyludzkich. Warszawa: PWN.
  5. Beisert M., Psikowski T., Sęk H. (1991). Asertywność jako ważny zespół kompetencji życiowych. W: H. Sęk (red.), Twórczość, kompetencje życiowe a zdrowie psychiczne (s. 51-68) .Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
  6. Browne K., Herbert M. (1999). Zapobieganie przemocy w rodzinie. Warszawa: PARPA.
  7. Cialdini R. (1995). Wywieranie wpływu na ludzi. Teoria i praktyka. Gdańsk: GWP.
  8. Cotler Sh.B. (1975). Assertion Training: A Road leading where. Counseling Psychology, 4, 20-29.
  9. Davis M., Fanning P., McKay M., (2006). Sztuka skutecznego porozumiewania się. Gdańsk: GWP.
  10. Elliot, T.R., Gramling S.E. (1990). Personal assertiveness and the effects of social support among college students. Journal of Counseling Psychology, 37, 427-436.
  11. Fensterheim H., Baer J. (1975). Don’t say Yes when you want to say No. New York: Dell Publishing.
  12. Fortham A., Rawles R. (1994). Interpersonal influence and coping strategies. Personality and Individual Differences, 16, 357-546.
  13. Gebert K. (1979). Trening asertywności. W: M. Lis-Turlejska (red.), Nowe kierunki w psychoterapii. Problemy psychoterapii i diagnozy psychologicznej. Zeszyty Naukowe Instytutu Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, 13, 81-93.
  14. Gillen T. (1997). Asertywność. Warszawa: PETIT.
  15. Król-Fijewska M. (1992). Stanowczo, łagodnie, bez lęku, czyli 13 wykładów asertywności. Warszawa: Intra.
  16. Król-Fijewska M. (1993). Trening asertywności. Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia i Trzeźwości.
  17. Lange A., Jakubowski P. (1976). Responsible assertive behavior: Cognitive/behavioral procedur es for trainers. Champagin, Research Press.
  18. Mączyński J. (1991). Behawioralny, kognitywny i behawioralno-kognitywny trening asertywności. Przegląd Psychologiczny, 34, 4, 619-629.
  19. McKay M., Davis M., Fanning P. (2006). Sztuka skutecznego porozumiewania się. Gdańsk: GWP.
  20. Mika S. (1987). Jak modyfikować własne zachowania. Warszawa: PWN.
  21. Petrie K., Rotheram M.J. (1982). Insulators against stress: Self-esteem and assertiveness. Psychological Reports, 50, 963-966.
  22. Poprawa R. (2001). Asertywność wobec aktywności zawodowej człowieka, W: B. Wojtasik (red.), Podejmowanie decyzji zawodowych przez młodzież i osoby dorosłe w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej (s. 109-123 ). Wrocław: Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego.
  23. Poprawa R., (1998). Jak rozumieć asertywność? Zarys behawioralno-kognistywno-fenomenologicznej koncepcji asertywności. Przegląd Psychologiczny, t. 41, 3/4, 217-238.
  24. Poprawa R. (2000). Co znaczy być asertywnym. W: B. Kaja (red.), Wspomaganie rozwoju. Psychostymulacja i psychokorekcja, t. 2, (s. 106-121). Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP w Bydgoszczy.
  25. Rathaus A.S. (1975). Principles and practices of assertive training - on eclectic overview. Counsel. Psychology, 4, 9-20.
  26. Rich A.R., Schroeder, H.E. (1976). Research issues In assertivveness training. Psychological Bulletin, 83, 6, 1081-1096.
  27. Rosińska A., Rosiński D., Puszczewicz B. (1996). Asertywność. Warszawa: Ministerstwo Edukacji Narodowej.
  28. Salter A. (1949). Conditioned reflex teraphy. New York: Farvar, Strans and Girans.
  29. Sęk H. (1988). Rola asertywności w kształtowaniu zdrowia psychicznego. Ustalenia teoretyczne i metodologiczne. Przegląd Psychologiczny, 31, 3, 787-808.
  30. Strelau J. (2002). Psychologia różnic indywidualnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
  31. Terelak J.F., Bałdys J. (2003). Płeć psychologiczna a kompetencje społeczne u kobiet na stanowiskach kierowniczych średniego szczebla, W: S.A. Witkowski (red.), Psychologiczne wyznaczniki sukcesu w zarządzaniu (s. 27-45). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
  32. Wolpe J. (1958). Psychotherapy by reciprocal inhibition. Stanford: Stanford University.
ZMIEŃ KATEGORIĘ
PRZEJDŹ DO GÓRY STRONYZMIEŃ KATEGORIĘ
EPF prawa autorskie ogłoszenia polityka cookies mapa strony
© 1996-2017 CEDEGO
Szkolenia BHP ŁódźŸ, SEP - CEDEGO