Szkolenia Bhp, Sep - CEDEGO chcesz być na bieżąco informowany o nowych szkoleniach? zapisz się do newslettera!
OFERTA KALENDARZ SZKOLEŃ CZYTELNIA PLIKI NAJCZĘSTSZE PYTANIA KONTAKT

STRONA GŁÓWNA > CZYTELNIA > PSYCHOLOGIA PRACY > ZADBAĆ O SIEBIE
CZYTELNIA
PSYCHOLOGIA PRACY
Zadbać o siebie
dr Marta Znajmiecka-Sikora
dr Martyna Kaflik-Pieróg
Kamera start. Ujęcie 4. Zbliżenie. Dyrektor poprosił Cię o zastąpienie chorej koleżanki na piątkowej dyżurze. Nie było Ci to na rękę. Wieczór miałaś już zaplanowany. Bilety na koncert Bajora leżały od tygodnia na kuchennej szafce. A jednak nie odmówiłaś. Poczucie obowiązku wobec innych okazało się ważniejsze niż Twoje potrzeby, po raz kolejny.... Wróciłaś do domu, spojrzałaś na leżące w kuchni bilety. Bilety, których nie wykorzystasz. Poczułaś wściekłość, żal i bezsilność. Dlaczego nie zadbałaś o siebie?
Czy taki rodzaj zachowania jest Ci bliski? Obserwując ludzi można spostrzec wielorakość zachowań i postaw. Jedni są wyniośli i agresywni, inni nieśmiali, ulegli i wycofujący się. Jedni są intruzami wdzierającymi się na cudze podwórka, inni zaś zbyt trwożni i niepewni, aby wyprosić nieproszonych gości ze swego terytorium. Są też ludzie, którzy szanują innych, ich uczucia, potrzeby i pragnienia szanując równocześnie samych siebie. Możemy wyróżnić trzy główne typy zachowań: agresywne, uległe i  asertywne. W przypadku zachowań agresywnych sytuacje są spostrzegane jako pole walki. Celem jest własna wygrana, nawet kosztem innych. Człowiek agresywny stawia siebie w centrum. Lekceważy, poniża, rani. Nie liczy się z innymi i nie słucha ich. Zdarza się, że dominuje, często upokarzając. Przekaz brzmi: „Ja mam rację, a ty jesteś głupi. Takie są moje odczucia, Twoje się nie liczą”. Uległość natomiast polega na respektowaniu praw, uczuć i potrzeb innych prze jednoczesnym lekceważeniu siebie. Człowiek uległy stawia interesy innych osób ponad własnymi rezygnując często z własnych dążeń, pragnień i potrzeb, tak jak nasza bohaterka. Przekaz brzmi: „Liczy się to co Ty myślisz, liczą się twoje odczucia, ważne jest Twoje widzenie sytuacji – ja, nie jestem ważny.” Asertywność – to stanowczość, która nie rani. To godny, pewny, a przy tym własny sposób zachowania. Asertywność to umiejętność, dzięki której możesz otwarcie wyrażać swoje myśli, przekonania i uczucia nie lekceważąc uczuć i poglądów osób, z którymi się stykają. Przekaz brzmi: „Takie jest moje zdanie, tak to odczuwam, chciałbym jednak usłyszeć, jak Ty się z tym czujesz, wspólnie poszukajmy rozwiązania.” Schematyczne porównanie przedstawia diagram 1(Źródło: „Jak żyć z ludźmi” (1989) Ministerstwo Edukacji Narodowej, Warszawa). Model asertywności Teoria asertywności jest oparta na założeniu, że każda jednostka posiada pewne podstawowe prawa. Według Herberta Fensterheima (za: M. Król – Fijewska 1993):

„Masz prawo do wyrażania siebie, swoich opinii, potrzeb, uczuć – tak długo dopóki nie ranisz innych.

Masz prawo do wyrażania siebie – nawet jeśli rani to kogoś – dopóki Twoje intencje nie są agresywne.

Masz prawo do przedstawiania innym swoich próśb, dopóki uznajesz, że oni maja prawo odmówić.

Są sytuacje, w których kwestia praw poszczególnych osób nie jest jasna. Zawsze jednak masz prawo do przedyskutowania tej sytuacji z drugą osobą.

Masz prawo do korzystania ze swoich praw.” Człowieka asertywnego można porównać do słonia, chociaż na pierwszy rzut oka porównanie to wydaje się zbyt odległe. Ale słoń istnieje w sposób mocny i jednoznaczny, nie budzący wątpliwości. Inni muszą liczyć się z jego istnieniem. Słoń jest wielki (zajmuje sobą dużo miejsca).Słoń jest bardzo ciężki (jest dużym obciążeniem). Słoń jest powolny (zajmuje sobą dużo czasu). Słoń jest tym kim, jest mimo reakcji innych (nie jest uległy). Słoń jest niezgrabny w działaniu (inni mogą się niecierpliwić). Słoń ma kształty niezbyt proporcjonalne (inni mogą nie akceptować jego urody). Tylko słoń ma trąbę (inni mogą nie aprobować jego oryginalności). Słoń ma grubą skórę (inni mogą być niezadowoleni, że nie wczuwa się w wystarczający sposób w ich potrzeby i nie spełnia ich oczekiwań). Słoń nie jest agresywny, ma łagodne usposobienie. Słoń potrafi bronić siebie i swoich praw. Słoń jest dobry i pomocny, jeśli inni go dobrze traktują. Słoń ma wielką siłę, o której wie on i inni. Słoń używa siły tylko wtedy, gdy jego podstawowe interesy są zagrożone. Słoń używa siły wyłącznie po to, by się bronić. To tyle na temat słonia. Jednym zdaniem można powiedzieć, że słoń jest asertywny (Król – Fijewska 1993). Z badań nad asertywnością wynika, że skłonność do przejawiania zachowań asertywnych wzrasta wraz z poziomem samooceny i samoakceptacji, nasileniem poczucia kompetencji we współpracy z innymi i tendencjami przywódczymi. Zmniejsza się natomiast wraz ze wzrostem uległości, submisji oraz działań wrogich i antyspołecznych. Jak wynika z przeprowadzanych badań zachowanie asertywne daje poczucie zadowolenia. Pojawia się wzrost szacunku dla siebie i dla innych. Asertywność pomaga w realizacji potrzeb człowieka. Dzięki niej mniej rani się innych, rośnie wiara w siebie, wzrasta poczucie kontroli nad własnym życiem. Człowieka asertywnego cechuje uczciwość w stosunku do siebie i do innych. Broni własnych praw, uznając jednocześnie prawa innych. Otwarcie wyraża swoje poglądy, potrzeby i odczucia. Jest pełen wiary w siebie i swoje możliwości. I co ważne - asertywność to umiejętność, którą możemy zdobyć i którą możemy trenować.

Kamera start. Ujęcie 4. Zbliżenie. Dyrektor poprosił Cię o zastąpienie chorej koleżanki na piątkowym dyżurze. Stop klatka. Co myślałaś? „Ojej, znowu ja. Po raz kolejny z koncertu nici.” albo „Prosi mnie o pomoc, nie mogę odmówić bo się obrazi, będzie pamiętał, będę pierwsza do zwolnienia..” a może „O nie. Mam tego dosyć. Niech sobie poszuka innego jelenia.” czy też „Rozumiem jego problem, ale niestety muszę odmówić. Mam zupełnie inne plany.”
Każdy z nas prowadzi takie monologi. Na co dzień nie mamy o nich pojęcia. Uświadamiamy sobie ich istnienie dopiero w sytuacjach trudnych. Tymczasem treść monologu ma istotne znaczenie dla funkcjonowania jednostki - odzwierciedla sposób, w jaki człowiek traktuje samego siebie. Może być wyrozumiały albo wymagający; akceptujący albo kwestionujący; pełen zaufania i wiary lub nieufny. Może koncentrować się na zaletach albo wadach, na klęskach albo sukcesach; może dodawać sobie otuchy lub odbierać nadzieję. Analizując elementy monologu wewnętrznego możemy rozpoznać mechanizmy, które torpedują asertywność. Do mechanizmów tych zaliczamy:
  • przywoływanie negatywnych zdań na własny temat, np. „Jestem za słaby”,
  • przywoływanie w myśli uznawanych norm zachowania, np. „Nie wypada mi walczyć o swoje interesy, pomyślą, że jestem egoistą”,
  • stawianie wygórowanych warunków asertywności, np. „Powiem mu o mojej wściekłości, gdy będę całkiem spokojny”,
  • katastrofizowanie- absurdalne wyolbrzymianie ewentualnych negatywnych następstw, np. ”Zwolni mnie ”,
  • samokaranie – po próbie asertywnego zachowania koncentracja wyłącznie na negatywnych aspektach swojego działania (Król – Fijewska, 1999). Cała ta samoniszcząca działalność człowieka jest konsekwencją braku świadomości tego co do siebie (wewnętrznie) mówi oraz skutków tego mówienia. Świadomość siebie, swego wewnętrznego monologu odgrywa istotne znaczenie w funkcjonowaniu jednostki, jest pierwszym krokiem ku asertwności. Człowiek świadomy treści swojego monologu wewnętrznego może na niego aktywnie wpływać i wykorzystać go jako skuteczne narzędzie. Może wprowadzić zmianę w nawyki myślowe, dokonując przekształceń zdań anty – asertywnych na pro – asertywne, które dodadzą mu siły do bycia sobą. Zdania pro –asertywne to takie, w których uruchamiamy zachowania asertywne poprzez:
  • koncentrację na pozytywnych doświadczeniach,
  • odwołanie się do praw danej osoby jako jednostki ludzkiej,
  • odwoływanie się do właściwości danej osoby,
  • sformułowanie osobistych wartości. To co istotne to fakt, że zdania te powinny się one opierać na realistycznym obrazie własnej osoby. Przeszkodą w byciu asertywnym obok negatywnych myśli o sobie jest często brak akceptacji ze strony innych. Według psychologów możliwe są cztery układy odnoszenia się do siebie i innych ludzi. Oto one:
  • Ja nie jestem „w porządku”, ty jesteś „w porządku”.
    Człowiek w tym układzie zdaje się na łaskę innych ludzi. Nie wierzy w siebie i swoje możliwości. Okazuje otoczeniu, że nie uznaje swojej wartości i oczekuje od innych akceptacji i wsparcia. Konsekwencją tego układu jest zachowanie uległe.
  • Ja nie jestem „w porządku”, ty nie jesteś „w porządku”.
    W tym układzie nie ma źródła akceptacji i wsparcia, ani w sobie samym, ani w innych. Nawet jeśli inni próbują udzielić wsparcia i akceptacji, osoba w tej pozycji odpycha ich, sama nie czując się w porządku. Okazuje innym, że nie uznaje ani swojej, ani ich wartości. Konsekwencją takiego układu jest manipulacja.
  • Ja jestem „w porządku”, ty nie jesteś „w porządku”.
    Człowiek w tym układzie odrzuca wsparcie i akceptację innych. Jest niezależny, często egoistyczny i roszczeniowy. Nie chce mieć do czynienia z innymi ludźmi. Odrzuca wsparcie i akceptację otoczenia uważając, że nie potrzebuje go. Okazuje innym, że w przeciwieństwie do nich jest wspaniały. Konsekwencją tego układu jest zachowanie agresywne.
  • Ja jestem „w porządku”, ty jesteś „w porządku”.
    W tym układzie człowiek uznaje swoją wartość, a także wartość innych ludzi. Docenia zarówno swoje jak i ich mocne strony. Akceptuje siebie i innych takimi jakimi są, czego konsekwencją jest asertywność (Harris, 1979). Omówione powyżej postawy przedstawia schemat nr 1. Schemat 1:Układy odnoszenia się do siebie i innych ludzi Z brakiem akceptacji ze strony innych związane są zachowania podporządkowujące. Są to pytania lub uwagi wyrażone przez kogoś innego, które naruszają nasze prawa. Sprawiają one, że człowiek czuje się mały. Mają one na celu manipulowanie nami w taki sposób, że mówimy to, czego nie chcemy powiedzieć lub robimy to, czego robić nie chcemy. Do najczęściej pojawiających się zachowań podporządkowujących zaliczamy (w nawiasach znajdują się „ukryte przesłania” osób wysyłających te komunikaty):
  • zrzędzenie, np. ”Jeszcze nie skończyłaś zmywać?” (jesteś bezużyteczna),
  • wścibstwo, np. „Wiem, że to nie moja sprawa” (łatwo dam sobie z tobą radę – sam wszystko mi powiesz),
  • pouczanie – np. „Powinniśmy współdziałać, a wtedy będzie mniej napięcia”. (ja jestem w porządku, powinnaś robić to co ja chcę, to twoja wina.),
  • wątpienie w wybór – np. „Czy jesteś przekonany, że to odpowiednia praca dla ciebie? (nie potrafisz wybrać dla siebie pracy),
  • nieproszone rady – np. „Gdybym był tobą…” (wiem lepiej od ciebie),
  • obraźliwe klasyfikowanie – np. „To typowo kobieca reakcja” (jesteś stereotypowa, nie jesteś kimś niepowtarzalnym) (Król – Fijewska, 1999). Wszystkie te stwierdzenia mają na celu zanegowanie lub pomniejszenie naszego poczucia własnej wartości wpływając destrukcyjnie na nasze samopoczucie. Wobec tych zachowań nie musimy pozostawać bezsilni. Znane są cztery asertywne techniki pomagające w radzeniu sobie z jawną i ukrytą krytyką, manipulacją i brakiem akceptacji ze strony innych. Są to: potwierdzenie negatywne, mgła, negatywne pytanie, zdarta płyta. Potwierdzenie negatywne – to spokojne zgodzenie się z autentyczną krytyką negatywnych cech, np.: „To biurko jest w totalnym nieładzie. Jesteś beznadziejnym bałaganiarzem!” Asertywna odpowiedź brzmiałaby: „Tak, to prawda. Utrzymanie porządku sprawia mi problem.” Odpowiedź taka ucina dalszą krytykę. Możemy odpowiedzieć w ten sposób tylko wtedy, gdy zdajemy sobie sprawę i akceptujemy swoje słabe strony i niedoskonałości. Kluczem do stosowania negatywnego potwierdzenia jest poczucie pewności siebie, połączone z przekonaniem, że człowiek może zmieniać i ulepszać siebie, jeśli tylko będzie tego chciał. Mgła – jest to umiejętność, która pomaga radzić sobie ze zgeneralizowaną krytyką. Słowa krytyki często zawierają w sobie jakąś część prawdy, ale krytykujący może przesadzać lub nadmiernie rozdmuchiwać problem, np. „Spóźniłeś się na spotkanie..,, zawsze się spóźniasz…, jesteś egoistą, nie myślisz o nikim, tylko o sobie...” Prawdopodobnie jedyną prawdą w tych oskarżeniach jest stwierdzenie: „Spóźniłeś się”. Mimo to, taki atak może obudzić w nas poczucie winy. Technika mgły polega na spokojnym przyznaniu, że w usłyszanej wypowiedzi może być część prawdy. Asertywna odpowiedź brzmiałaby: „Tak, to prawda. Spóźniłem się.” Stosując technikę mgły powstrzymujemy krytykę i chronimy swoje poczucie własnej wartości. Negatywne pytanie – to umiejętność, która usprawnia porozumiewanie się. Stosujemy ją wtedy, gdy podejrzewamy krytykę, nieszczerość, czy też próby podporządkowania nas w celu sprowadzenia wypowiedzi z poziomu uogólnień na poziom faktycznych zachowań. Na przykład, na stwierdzenie: „Będzie to dla ciebie trudne, prawda? Przecież jesteś taki nieśmiały…” asertywna odpowiedź wykorzystująca technikę pytania negatywnego, brzmiałaby: „Kiedy twoim zdaniem jestem nieśmiały? Taka odpowiedź bardzo szybko pozwala określić intencje naszezmówcy. Zdarta płyta - polega na powtarzaniu tej samej kwestii, tak długo, aż nasz rozmówca przekona się, że jego argumenty nie odnoszą skutku. Metoda zdartej płyty jest idealnym sposobem na zaprezentowanie, że poważnie traktujemy swe deklaracje, np. na propozycję: „Chodź, napijemy się koniaczku.” asertywna odpowiedź wykorzystująca technikę zdartej płyty, brzmiałaby: „Nie, dziękuję nie piję” - powtarzana do skutku. Metoda scenariusza – jest techniką asertywnego rozwiązywania problemów. Podstawowym założeniem metody scenariusza jest to, człowiek może się przyjrzeć przysparzającej problemów sytuacji, tak jak ogląda scenę w teatrze. Oznacza to przyjrzenie się scenografii, aktorom z uwzględnieniem ich uczuć, motywacji i zachowań. Dokonawszy tego można tak napisać scenariusz, jakby to osoba mająca problem była głównym bohaterem spektaklu. Są cztery główne składniki, które należy przemyśleć przygotowując scenariusz:
  • wyjaśnienia,
  • uczucia
  • potrzeby,
  • rezultaty. Wyjaśnienia – Chodzi tu o przedstawienie sytuacji tak, jak się ją widzi trzymając się sedna sprawy. Wyjaśnienie powinno być zwięzłe i lapidarne. Uczucia – Chodzi tu o uświadomienie, zaakceptowanie i wzięcie odpowiedzialności za swoje uczucia, np. zamiast mówić: „Złościsz mnie”, należy powiedzieć „Jestem zły”. Ponadto dobrze jest wykazać empatię tzn. wczuć się w odczucia lub sytuację partnera, np. „Rozumiem twoje uczucia, wiem, że jesteś w trudnej sytuacji...” Potrzeby – Chodzi tu o przedstawienie naszych oczekiwań w danej sytuacji poprzez określenie, co powinno się wydarzyć, aby sytuacja została zamknięta. Potrzeby należy określać wybiórczo (najlepiej jedną potrzebę na raz) oraz realistycznie. (należy dołożyć starań, aby druga strona mogła dać nam to, czego od niej oczekujemy). Rezultaty – Chodzi tu o jasne określenie, co nastąpi, jeśli dana osoba spełni nasze oczekiwania np. nagroda – „Będę Ci wdzięczny” lub nie spełni – „Pogorszy się relacja między nami”(Lindenfield, 1995). Przykładowe zastosowanie techniki scenariusza. Twoje dziecko słucha głośnej muzyki, w czasie gdy Ty po całym dniu pracy w szkole próbujesz odpocząć. Wyjaśnienia: „Chciałabym omówić z Tobą problem. Miałam ciężkim dzień w pracy, chcę odpocząć, jednak uniemożliwia mi to zbyt głośna muzyka. Uczucia: Jestem zła i rozdrażniona, chociaż rozumiem jak ważne jest dla Ciebie słuchanie muzyki. Potrzeby: Gdybyś mógł przyciszyć magnetofon na godzinę, to bym mogła się zdrzemnąć... Rezultaty: ...byłabym Ci bardzo wdzięczna.” Asertywność to umiejętność, której możesz się nauczyć. I chociaż wymaga wielu ćwiczeń, trud w nie włożony wart będzie zachodu. Bibliografia:
  • Aronson E., Wilson T., Akert R. (1997) Psychologia społeczna – serce i umysł. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo;
  • Berne E. (1994) W co grają ludzie. Warszawa: PWN.
  • Dodziuk A. (1993) Pokochać siebie, Warszawa: Intra
  • Jonhson D. (1982) Podaj dłoń. Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia i Trzeźwości.
  • Harris.T. (1979) W zgodzie z tobą i sobą. Warszawa: Wydawnictwo PAX.
  • Król-Fijewska M. (1993) Stanowczo łagodnie bez lęku. Warszawa: Intra
  • Lindenfield G. (1995) Asertywność. Łódź: Ravi.
  • Wojciechowski M (1997) Trening asertywności i warsztat negocjacji a psychologiczny trening grupowy. [w:] Zaborowski Z. Trening interpersonalny. Warszawa: Scholar.
  • ZMIEŃ KATEGORIĘ
    PRZEJDŹ DO GÓRY STRONYZMIEŃ KATEGORIĘ
    EPF prawa autorskie ogłoszenia polityka cookies mapa strony
    © 1996-2017 CEDEGO
    Szkolenia BHP ŁódźŸ, SEP - CEDEGO